Bảo vệ dữ liệu cá nhân trước nguy cơ tội phạm: Từ ý thức của mỗi người đến hoàn thiện pháp luật hình sự
Theo Bản so sánh Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) với Bộ luật Hình sự hiện hành lập trong tháng 7/2026, cơ quan soạn thảo đề xuất bổ sung Điều 291a - “Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân” và Điều 291b - “Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân”. Đây là nội dung đang trong quá trình xây dựng, lấy ý kiến, chưa phải quy định pháp luật đã có hiệu lực. Tuy nhiên, đề xuất này cho thấy yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân đang được đặt ra ngày càng rõ nét khi thông tin của mỗi người có thể trở thành mục tiêu thu thập, mua bán và khai thác trái pháp luật trên môi trường số.
Không khó để bắt gặp một cuộc gọi từ số lạ nhưng người gọi biết đúng họ tên, nơi ở, nơi làm việc hoặc một số thông tin cá nhân của người nhận. Có trường hợp đối tượng còn biết người nghe đang sử dụng dịch vụ ngân hàng nào, từng mua sản phẩm gì hoặc có quan hệ với ai. Chính những thông tin có thật khiến nhiều người mất cảnh giác: “Người này biết thông tin của mình thì chắc là người của ngân hàng”, “họ đọc đúng tên và địa chỉ nên chắc không phải lừa đảo”... Tâm lý đó có thể trở thành điểm khởi đầu cho một kịch bản giả mạo, dẫn dụ cung cấp mã xác thực, truy cập đường link giả hoặc chuyển tiền.
Vì vậy, một nguyên tắc rất đơn giản cần được ghi nhớ: người gọi biết thông tin của mình không có nghĩa người đó đáng tin cậy.
Khi dữ liệu cá nhân trở thành mục tiêu của hành vi vi phạm
Trong đời sống số, mỗi người để lại dữ liệu ở rất nhiều nơi: khi mở tài khoản ngân hàng, đăng ký thuê bao, mua hàng trực tuyến, khám chữa bệnh, đặt vé, đăng ký dịch vụ, sử dụng mạng xã hội hoặc cài đặt một ứng dụng trên điện thoại.
Một thông tin riêng lẻ có thể chưa có nhiều giá trị. Nhưng khi họ tên, số điện thoại, ngày sinh, địa chỉ, nghề nghiệp, thông tin tài khoản, lịch sử giao dịch, hình ảnh hoặc các dữ liệu khác được tập hợp lại, chúng có thể cho thấy khá rõ một người là ai, đang làm gì và có những mối quan tâm nào. Đó chính là lý do dữ liệu cá nhân có thể bị thu thập để quảng cáo trái phép, chuyển giao, mua bán hoặc phục vụ những mục đích nguy hiểm hơn.
Thực tế trên cho thấy một điều: dữ liệu cá nhân nếu rơi vào tay người có mục đích xấu có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho nhiều hành vi vi phạm pháp luật.
Dự thảo Bộ luật Hình sự đang đề xuất điều gì?
Theo phương án thể hiện trong tài liệu dự thảo tháng 7/2026, Điều 291a - Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân được nghiên cứu để xử lý những hành vi xâm phạm trực tiếp đến dữ liệu cá nhân khi đáp ứng các điều kiện mà điều luật quy định. Trong đó có các hành vi liên quan đến việc thu thập, xử lý, mua bán, trao đổi, tặng cho, công khai hóa, chiếm đoạt, sử dụng trái pháp luật hoặc cố ý làm lộ, làm mất dữ liệu cá nhân.
Một điểm cần nói rõ: theo phiên bản dự thảo đang nghiên cứu, mua, bán dữ liệu cá nhân được đặt trong nhóm hành vi thuộc Điều 291a, chứ chưa được xây dựng thành một tội danh độc lập có tên “Tội mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân”.
Cùng với đó, dự thảo đề xuất Điều 291b - Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân, hướng đến một số hành vi như che giấu thông tin, cung cấp thông tin sai lệch về sự cố dữ liệu, thiết lập rào cản kỹ thuật trái phép nhằm vô hiệu hóa biện pháp bảo vệ hoặc không thực hiện biện pháp bảo vệ dữ liệu trong những trường hợp luật định.
Hai hướng xử lý này có điểm khác nhau. Điều 291a tập trung vào hành vi trực tiếp xâm phạm dữ liệu. Điều 291b chú trọng trách nhiệm bảo vệ dữ liệu và xử lý những hành vi cố tình cản trở việc ngăn chặn, khắc phục sự cố.
Dự thảo cũng nghiên cứu mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với các tội danh này. Nếu được thông qua, đây sẽ là cơ sở để đặt trách nhiệm pháp lý tương xứng hơn đối với những tổ chức nắm giữ, xử lý số lượng lớn dữ liệu nhưng có hành vi vi phạm nghiêm trọng.
Tất cả các nội dung trên hiện vẫn là đề xuất trong Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Việc quy định cụ thể thế nào còn phụ thuộc vào quá trình lấy ý kiến, chỉnh lý và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Vì sao cần bảo vệ dữ liệu ngay từ khi chưa xảy ra thiệt hại?
Đối với tài sản thông thường, khi bị mất người sở hữu thường nhận ra ngay. Dữ liệu thì khác, một cơ sở dữ liệu có thể bị sao chép nhưng bản gốc vẫn còn nguyên, chủ sở hữu thậm chí không biết đã có một bản sao được chuyển ra ngoài. Khi phát hiện sự việc, dữ liệu có thể đã được gửi qua nhiều người, lưu trên nhiều thiết bị hoặc tiếp tục được mua bán. Đây là điều khiến việc khắc phục hậu quả trong môi trường số khó khăn. Bởi vậy, bảo vệ dữ liệu không nên chỉ bắt đầu sau khi đã có người bị lừa mất tiền hoặc khi hậu quả khác đã xảy ra. Ngăn chặn việc thu thập, chiếm đoạt, mua bán hoặc khai thác dữ liệu trái phép ngay từ đầu cũng chính là một biện pháp phòng ngừa tội phạm.
Người dân cần làm gì để tự bảo vệ dữ liệu?
Cơ quan chức năng có trách nhiệm phát hiện, đấu tranh và xử lý vi phạm. Doanh nghiệp, tổ chức nắm giữ dữ liệu phải thực hiện các biện pháp bảo vệ theo quy định. Nhưng người dùng vẫn là mắt xích đầu tiên.
Trước hết, không công khai quá nhiều thông tin cá nhân trên mạng xã hội. Một bức ảnh căn cước, vé máy bay, giấy tờ khám bệnh hay giấy tờ giao dịch có thể chứa nhiều thông tin hơn người đăng nghĩ.
Khi cài đặt ứng dụng, nên kiểm tra quyền truy cập. Một ứng dụng không cần sử dụng danh bạ, micro, vị trí hoặc kho ảnh thì không nên được cấp những quyền này một cách tùy tiện.
Đặc biệt, không cung cấp mật khẩu, mã OTP, mã xác thực, thông tin đăng nhập tài khoản ngân hàng cho bất kỳ ai qua điện thoại hoặc mạng xã hội.
Khi có người tự xưng là cán bộ cơ quan nhà nước, nhân viên ngân hàng, nhân viên giao hàng hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ, không nên tin chỉ vì họ đọc đúng một vài thông tin cá nhân. Hãy chủ động kiểm tra lại qua kênh liên hệ chính thức.
Người dân cũng cần thận trọng khi gửi ảnh giấy tờ tùy thân. Chỉ cung cấp khi thật sự cần thiết, xác định rõ bên nhận và mục đích sử dụng.
Đối với cán bộ, nhân viên được giao quyền truy cập dữ liệu trong quá trình công tác, quyền truy cập chỉ phục vụ công việc. Việc tự ý sao chép, chuyển dữ liệu ra ngoài hoặc sử dụng cho mục đích cá nhân có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý.
Khi phát hiện dấu hiệu dữ liệu bị sử dụng trái phép, cần giữ lại tin nhắn, số điện thoại, tài khoản mạng xã hội, đường link, hình ảnh và các tài liệu liên quan; đồng thời thông báo cho đơn vị đang quản lý dữ liệu hoặc cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn xử lý.
Việc Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026 đề xuất bổ sung Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân và Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân là vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện để vừa đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
THÔNG ĐIỆP GỬI ĐẾN NGƯỜI DÂN: Không tùy tiện cung cấp dữ liệu cá nhân. Không mua bán, chia sẻ dữ liệu của người khác trái pháp luật. Cảnh giác trước những cuộc gọi, tin nhắn biết rõ thông tin cá nhân. Chủ động bảo vệ dữ liệu là góp phần ngăn ngừa tội phạm và xây dựng môi trường số an toàn.
Vì vậy, một nguyên tắc rất đơn giản cần được ghi nhớ: người gọi biết thông tin của mình không có nghĩa người đó đáng tin cậy.
Khi dữ liệu cá nhân trở thành mục tiêu của hành vi vi phạm
Trong đời sống số, mỗi người để lại dữ liệu ở rất nhiều nơi: khi mở tài khoản ngân hàng, đăng ký thuê bao, mua hàng trực tuyến, khám chữa bệnh, đặt vé, đăng ký dịch vụ, sử dụng mạng xã hội hoặc cài đặt một ứng dụng trên điện thoại.
Một thông tin riêng lẻ có thể chưa có nhiều giá trị. Nhưng khi họ tên, số điện thoại, ngày sinh, địa chỉ, nghề nghiệp, thông tin tài khoản, lịch sử giao dịch, hình ảnh hoặc các dữ liệu khác được tập hợp lại, chúng có thể cho thấy khá rõ một người là ai, đang làm gì và có những mối quan tâm nào. Đó chính là lý do dữ liệu cá nhân có thể bị thu thập để quảng cáo trái phép, chuyển giao, mua bán hoặc phục vụ những mục đích nguy hiểm hơn.
Thực tế trên cho thấy một điều: dữ liệu cá nhân nếu rơi vào tay người có mục đích xấu có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho nhiều hành vi vi phạm pháp luật.
Dự thảo Bộ luật Hình sự đang đề xuất điều gì?
Theo phương án thể hiện trong tài liệu dự thảo tháng 7/2026, Điều 291a - Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân được nghiên cứu để xử lý những hành vi xâm phạm trực tiếp đến dữ liệu cá nhân khi đáp ứng các điều kiện mà điều luật quy định. Trong đó có các hành vi liên quan đến việc thu thập, xử lý, mua bán, trao đổi, tặng cho, công khai hóa, chiếm đoạt, sử dụng trái pháp luật hoặc cố ý làm lộ, làm mất dữ liệu cá nhân.
Một điểm cần nói rõ: theo phiên bản dự thảo đang nghiên cứu, mua, bán dữ liệu cá nhân được đặt trong nhóm hành vi thuộc Điều 291a, chứ chưa được xây dựng thành một tội danh độc lập có tên “Tội mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân”.
Cùng với đó, dự thảo đề xuất Điều 291b - Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân, hướng đến một số hành vi như che giấu thông tin, cung cấp thông tin sai lệch về sự cố dữ liệu, thiết lập rào cản kỹ thuật trái phép nhằm vô hiệu hóa biện pháp bảo vệ hoặc không thực hiện biện pháp bảo vệ dữ liệu trong những trường hợp luật định.
Hai hướng xử lý này có điểm khác nhau. Điều 291a tập trung vào hành vi trực tiếp xâm phạm dữ liệu. Điều 291b chú trọng trách nhiệm bảo vệ dữ liệu và xử lý những hành vi cố tình cản trở việc ngăn chặn, khắc phục sự cố.
Dự thảo cũng nghiên cứu mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với các tội danh này. Nếu được thông qua, đây sẽ là cơ sở để đặt trách nhiệm pháp lý tương xứng hơn đối với những tổ chức nắm giữ, xử lý số lượng lớn dữ liệu nhưng có hành vi vi phạm nghiêm trọng.
Tất cả các nội dung trên hiện vẫn là đề xuất trong Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Việc quy định cụ thể thế nào còn phụ thuộc vào quá trình lấy ý kiến, chỉnh lý và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Vì sao cần bảo vệ dữ liệu ngay từ khi chưa xảy ra thiệt hại?
Đối với tài sản thông thường, khi bị mất người sở hữu thường nhận ra ngay. Dữ liệu thì khác, một cơ sở dữ liệu có thể bị sao chép nhưng bản gốc vẫn còn nguyên, chủ sở hữu thậm chí không biết đã có một bản sao được chuyển ra ngoài. Khi phát hiện sự việc, dữ liệu có thể đã được gửi qua nhiều người, lưu trên nhiều thiết bị hoặc tiếp tục được mua bán. Đây là điều khiến việc khắc phục hậu quả trong môi trường số khó khăn. Bởi vậy, bảo vệ dữ liệu không nên chỉ bắt đầu sau khi đã có người bị lừa mất tiền hoặc khi hậu quả khác đã xảy ra. Ngăn chặn việc thu thập, chiếm đoạt, mua bán hoặc khai thác dữ liệu trái phép ngay từ đầu cũng chính là một biện pháp phòng ngừa tội phạm.
Người dân cần làm gì để tự bảo vệ dữ liệu?
Cơ quan chức năng có trách nhiệm phát hiện, đấu tranh và xử lý vi phạm. Doanh nghiệp, tổ chức nắm giữ dữ liệu phải thực hiện các biện pháp bảo vệ theo quy định. Nhưng người dùng vẫn là mắt xích đầu tiên.
Trước hết, không công khai quá nhiều thông tin cá nhân trên mạng xã hội. Một bức ảnh căn cước, vé máy bay, giấy tờ khám bệnh hay giấy tờ giao dịch có thể chứa nhiều thông tin hơn người đăng nghĩ.
Khi cài đặt ứng dụng, nên kiểm tra quyền truy cập. Một ứng dụng không cần sử dụng danh bạ, micro, vị trí hoặc kho ảnh thì không nên được cấp những quyền này một cách tùy tiện.
Đặc biệt, không cung cấp mật khẩu, mã OTP, mã xác thực, thông tin đăng nhập tài khoản ngân hàng cho bất kỳ ai qua điện thoại hoặc mạng xã hội.
Khi có người tự xưng là cán bộ cơ quan nhà nước, nhân viên ngân hàng, nhân viên giao hàng hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ, không nên tin chỉ vì họ đọc đúng một vài thông tin cá nhân. Hãy chủ động kiểm tra lại qua kênh liên hệ chính thức.
Người dân cũng cần thận trọng khi gửi ảnh giấy tờ tùy thân. Chỉ cung cấp khi thật sự cần thiết, xác định rõ bên nhận và mục đích sử dụng.
Đối với cán bộ, nhân viên được giao quyền truy cập dữ liệu trong quá trình công tác, quyền truy cập chỉ phục vụ công việc. Việc tự ý sao chép, chuyển dữ liệu ra ngoài hoặc sử dụng cho mục đích cá nhân có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý.
Khi phát hiện dấu hiệu dữ liệu bị sử dụng trái phép, cần giữ lại tin nhắn, số điện thoại, tài khoản mạng xã hội, đường link, hình ảnh và các tài liệu liên quan; đồng thời thông báo cho đơn vị đang quản lý dữ liệu hoặc cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn xử lý.
Việc Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026 đề xuất bổ sung Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân và Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân là vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện để vừa đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
THÔNG ĐIỆP GỬI ĐẾN NGƯỜI DÂN: Không tùy tiện cung cấp dữ liệu cá nhân. Không mua bán, chia sẻ dữ liệu của người khác trái pháp luật. Cảnh giác trước những cuộc gọi, tin nhắn biết rõ thông tin cá nhân. Chủ động bảo vệ dữ liệu là góp phần ngăn ngừa tội phạm và xây dựng môi trường số an toàn.
Tác giả bài viết: Văn phòng CQCSĐT
Ý kiến bạn đọc
BÀI ĐĂNG TRONG TUẦN ĐƯỢC NHIỀU NGƯỜI QUAN TÂM
-
Gia Lai: Siết chặt kiểm tra nồng độ cồn, ma túy đối với lái xe kinh doanh vận tải
-
Gia Lai: Xác minh xử lý người điều khiển xe mô tô buông 2 tay từ bài đăng trên mạng xã hội
-
Thấm thía giá trị quê hương sau những năm tháng nơi đất khách
-
Công an xã biên giới Ia Nan trao hơn 500 sim điện thoại miễn phí cho Nhân dân
-
Nhanh chóng làm rõ đối tượng đột nhập nhà dân trộm cắp tài sản giá trị lớn
-
Quyết tâm để mọi công dân tỉnh Gia Lai có căn cước, định danh điện tử
-
Công an phường Diên Hồng ra mắt mô hình dân vận khéo “Mẹ đỡ đầu”