Mỗi người bị kết án tử hình đều có hoàn cảnh số phận khác nhau, nhưng điểm chung là những sai lầm nghiêm trọng không thể bù đắp. Bản án của Tòa án đã tuyên, pháp luật đã định đoạt. Tuy nhiên, đối với cán bộ quản giáo, nhiệm vụ không dừng lại ở việc quản lý chặt chẽ, đảm bảo an ninh, an toàn tuyệt đối. Ở đó còn là quá trình giáo dục, cảm hóa, giúp họ nhận thức sâu sắc hành vi phạm tội của mình, thành tâm hối cải, ổn định tâm lý và chấp hành nghiêm nội quy trại giam.
Thiếu tá Nguyễn Đức Hiện, cán bộ quản giáo trực tiếp phụ trách theo dõi các đối tượng bị kết án tử hình, chia sẻ bằng giọng trầm lắng: “Làm quản giáo quản lý người bị kết án tử hình, áp lực rất lớn. Mỗi ngày đều phải nắm chắc diễn biến tư tưởng, tâm lý của họ. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả khó lường”.
Anh cho biết, ngoài chế độ trực gác nghiêm ngặt, kiểm tra buồng giam định kỳ và đột xuất, điều quan trọng hơn cả là công tác nắm tình hình, lắng nghe và trò chuyện. “Có những đêm tôi trăn trở, nghĩ về gia đình họ, về cha mẹ, vợ con ở bên ngoài. Họ phạm tội, nhưng phía sau họ là những người thân vô tội. Khi mình nói chuyện, mình không chỉ nói bằng trách nhiệm pháp luật, mà còn bằng sự chia sẻ để họ hiểu rằng, dù ở hoàn cảnh nào, con người vẫn phải giữ lấy nhân phẩm của mình”.
Đối với họ, tâm lý thường xuyên dao động, có lúc bi quan, tuyệt vọng, có lúc lại bất cần. Vì vậy, công tác quản lý phải kết hợp chặt chẽ giữa kỷ luật nghiêm minh và sự động viên kịp thời. Cán bộ quản giáo thường xuyên tuyên truyền, phổ biến quy định pháp luật, nội quy trại tạm giam; đồng thời phân tích, giải thích rõ chính sách khoan hồng của Nhà nước nếu họ thực sự ăn năn hối cải.
Trung tá Chu Ngọc Điến, Đội trưởng Đội Quản giáo, cho biết: “Quan điểm của chúng tôi là quản lý chặt nhưng không buông lỏng giáo dục. Can phạm nhân dù mang án nặng đến đâu vẫn là con người, vẫn có quyền được đối xử nhân đạo theo đúng quy định của pháp luật”.
Theo đồng chí Điến, việc quản lý người bị kết án tử hình được xây dựng thành quy trình, kế hoạch cụ thể, phân công cán bộ có kinh nghiệm, bản lĩnh chính trị vững vàng, tinh thần trách nhiệm cao trực tiếp phụ trách. Chế độ kiểm tra, giám sát được thực hiện nghiêm ngặt 24/24h; sổ sách theo dõi được cập nhật đầy đủ, chính xác. Mọi biểu hiện bất thường đều được báo cáo, xử lý kịp thời.
Cùng với đó, Đội Quản giáo chú trọng công tác tuyên truyền, cảm hóa động viên giáo dục cá biệt. Các buổi gặp gỡ, động viên đặc biệt với con người cá biệt được tiến hành thường xuyên, kết hợp với thông tin từ gia đình để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của họ. Khi gia đình đến thăm gặp theo quy định, cán bộ quản giáo luôn theo dõi sát sao nhưng cũng tạo điều kiện để họ có những phút giây trò chuyện, giãi bày, góp phần ổn định tinh thần. Thiếu tá Nguyễn Đức Hiện bộc bạch: “Có những lúc nhìn họ ngồi lặng im sau song sắt, tôi tự hỏi giá như trước đây họ suy nghĩ chín chắn hơn, kiềm chế một phút nóng giận thì đã không phải trả giá đắt như vậy. Làm quản giáo, mình càng thấm thía giá trị của việc giáo dục tuyên truyền pháp luật, phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa đóng vai trò hết sức quan trọng”. Chính những trăn trở ấy trở thành động lực để anh và đồng đội làm tốt hơn công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật đối với can phạm nhân nói chung. Bởi với họ, mỗi sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của can phạm nhân đều là một kết quả đáng trân trọng.
Thượng tá Ngô Gia Cường, Giám thị Trại tạm giam số 1, nhiều lần nhấn mạnh trong các cuộc họp giao ban: “Quản lý người bị kết án tử hình là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng, tuyệt đối không để xảy ra sơ hở, mất an toàn. Nhưng bên cạnh đó, phải thực hiện đúng chế độ, chính sách, bảo đảm quyền con người theo quy định của pháp luật. Cán bộ phải giữ vững bản lĩnh, không để tác động tâm lý ảnh hưởng đến chất lượng công tác”.
Theo chỉ đạo của đồng chí Giám thị, Đội Quản giáo thường xuyên tổ chức sinh hoạt, trao đổi tình huống nghiệp vụ, nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật kỹ năng xử lý tình huống phức tạp. Đồng thời, chú trọng công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ, giúp mỗi người hiểu rõ ý nghĩa, trách nhiệm và tính nhân văn của công việc mình đang làm. Thực tế cho thấy, nhờ sự quản lý chặt chẽ, khoa học và tinh thần trách nhiệm cao của Đội Quản giáo, chính vì được sự quan tâm, giáo dục kịp thời nên họ luôn chấp hành nghiêm nội quy, không vi phạm, không có biểu hiện tiêu cực. Tâm lý cơ bản ổn định, thể hiện sự ăn năn hối cải về hành vi phạm tội của mình. Công tác Quản giáo không có ánh hào quang, không ồn ào thành tích. Đó là những ca trực thâu đêm, những bước chân tuần tra lặng lẽ, những cuộc trò chuyện thấm đẫm suy tư. Ở nơi mà ranh giới giữa hy vọng và tuyệt vọng mong manh như sợi chỉ, cán bộ Quản giáo vẫn kiên trì giữ vững nguyên tắc, và lòng nhân ái.
Giữa cao nguyên Gia Lai đầy nắng gió, phía sau những cánh cổng sắt khép kín ấy, cán bộ chiến sĩ Đội Quản giáo Trại tạm giam số 1 vẫn ngày đêm âm thầm thực hiện nhiệm vụ. Họ hiểu rằng, dù bản án đã tuyên, nhưng giá trị giáo dục và sự nhân văn của pháp luật vẫn phải được bảo đảm đến phút cuối cùng. Và trong hành trình đầy áp lực ấy, mỗi cán bộ quản giáo không chỉ làm nhiệm vụ của người thực thi pháp luật, mà còn là người giữ gìn phẩm giá cuối cùng cho những con người lầm lỡ.