Kỷ luật Đảng là tổng thể những điều đã được quy định trong Cương lĩnh chính trị, Điều lệ Đảng, các nghị quyết, chỉ thị, quy định, quyết định, quy chế, kết luận, hướng dẫn của Đảng; những quy định cụ thể trong Đảng, có tính chất bắt buộc đối với hoạt động của mọi tổ chức đảng và đảng viên nhằm đảm bảo sự thống nhất về chính trị, tư tưởng, tổ chức trong toàn Đảng.
Thi hành kỷ luật của Đảng là việc các tổ chức đảng có thẩm quyền thi hành kỷ luật đối với tổ chức đảng và đảng viên có vi phạm đến mức phải xử lý bằng một trong những hình thức kỷ luật được quy định tại Khoản 2, Điều 35 Điều lệ Đảng. Mục đích của thi hành kỷ luật của Đảng nhằm giữ vững kỷ cương, kỷ luật, đảm bảo sự thống nhất ý chí và hành động, tăng cường sức chiến đấu của Đảng, giáo dục tổ chức đảng và đảng viên, giữ gìn sự trong sạch, vững mạnh của Đảng. Phương châm thi hành kỷ luật của Đảng gồm:
1. Đảm bảo tính công minh: Tất cả đảng viên đều bình đẳng trước kỷ luật của Đảng, nếu vi phạm đến mức bị kỷ luật đều phải xử lý nghiêm minh, không có ngoại lệ; cần khắc phục tình trạng đảng viên vi phạm không được kiểm điểm, xử lý nghiêm túc mà bỏ qua, không xử lý hoặc cho chuyển công tác khác.
2. Đảm bảo tính chính xác: Thi hành kỷ luật của Đảng phải căn cứ nội dung, tính chất, mức độ, tác hại, nguyên nhân vi phạm và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và thời hiệu xử lý kỷ luật cho phù hợp theo thẩm quyền và phải chịu trách nhiệm trước quyết định đó.
3. Đảm bảo tính kịp thời: Việc xem xét, thi hành kỷ luật phải khẩn trương, đúng lúc, không chậm trễ, kéo dài, gây thêm khó khăn cho việc thẩm tra, xác minh, kết luận, xử lý, làm giảm ý nghĩa, tác dụng phòng ngừa, răn đe, giáo dục và không đáp ứng yêu cầu phục vụ việc thực hiện nhiệm vụ và công tác xây dựng Đảng; sau khi ban hành quyết đinh kỷ luật phải công bố ngay quyết định ấy cho tổ chức đảng, đảng viên biết để thi hành, không được trì hoãn với bất cứ lí do gì.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc thực hiện đảm bảo các phương châm trong thi hành kỷ luật trong Đảng thường gặp một số khó khăn, vướng mắc như: (1) Quá trình kiểm tra, xem xét, kết luận và ra quyết định kỷ luật không đảm bảo tiêu chí “đúng người, đúng sai phạm, đúng hình thức kỷ luật”, áp dụng hình thức kỷ luật một cách tùy tiện, theo quan điểm riêng, ý chí chủ quan dẫn đến trường hợp cùng nội dung sai phạm nhưng hình thức kỷ luật khác nhau làm nảy sinh tư tưởng cho rằng không công bằng khi thi hành kỷ luật, bao che, nương nhẹ… (2) Tình trạng “nhẹ trên, nặng dưới”, cùng sai phạm như nhau nhưng đảng viên có chức vụ thấp hơn thì bị xử lý hình thức kỷ luật cao hơn, đảng viên giữ chức vụ càng cao việc xử lý kỷ luật thường nhẹ hơn dẫn đến Đảng viên bị xử lý kỷ luật cao hơn không tâm phục, đảng viên bị xử lý nhẹ không thấy được tính nghiêm minh của kỷ luật Đảng, không thấy rõ việc làm sai trái của mình để sửa chữa do đó không có tác dụng răn đe, giáo dục đối với đảng viên vi phạm, quần chúng thiếu tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng. (3) Tư tưởng nể nang, ngại va chạm, dễ người, dễ ta, cho rằng thi hành kỷ luật của Đảng là “vạch lá tìm sâu” dẫn đến xuê xoa, chưa nghiêm túc trong công tác phê bình, kiểm điểm, kết luận sai phạm không đầy đủ, áp dụng hình thức kỷ luật không chính xác. (4) Tình trạng vì thành tích mà cố tình giấu giếm sai phạm, khuyết điểm của tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên, trong trường hợp có thể thì cố tình thu xếp để xử lý nội bộ, không để ảnh hưởng việc đánh giá xếp loại tổ chức đảng và đảng viên hàng năm, ảnh hưởng đến kết quả thi đua… dẫn đến việc thủ tiêu sự đấu tranh tự phê và phê bình trong sinh hoạt Đảng.
Để đảm bảo công minh, chính xác, kịp thời trong thi hành kỷ luật của Đảng nhằm giữ vững sự thống nhất ý chí, hành động, tăng cường sức chiến đấu của Đảng và giáo dục đảng viên như Điều lệ Đảng quy định, các tổ chức đảng, ủy ban kiểm tra các cấp cần tập trung vào các giải pháp:
Một là, giáo dục bản lĩnh chính trị, đạo đức cách mạng, bồi dưỡng kiến thức nghiệp vụ, kinh nghiệm công tác của đội ngũ cấp ủy, ủy ban kiểm tra các cấp, cán bộ làm công tác kiểm tra của Đảng để đảm bảo có lập trường kiên định, có dũng khí đấu tranh trước các hành vi phạm kỷ luật của Đảng nhưng vẫn đảm bảo tính toàn diện, nhân văn trong xem xét thi hành kỷ luật từ đó cảm hóa tổ chức đảng, đảng viên, nâng cao tinh thần trách nhiệm của tổ chức đảng, đảng viên trong chấp hành kỷ luật của Đảng.
Hai là, tăng cường tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức của cấp ủy, ủy ban kiểm tra, cán bộ làm công tác kiểm tra của Đảng về vai trò, vị trí của kỷ luật Đảng và công tác thi hành kỷ luật của Đảng để quá trình thực hiện phải thận trọng, nghiêm túc, khách quan, bảo đảm phương châm, nguyên tắc, thủ tục, quy trình, không được làm tắt, làm ngang hoặc có thái độ chủ quan, định kiến dẫn đến bỏ qua các thủ tục cần thiết trong quá trình xem xét, thi hành kỷ luật của Đảng.
Ba là, chú trọng kiểm tra việc thi hành kỷ luật trong Đảng để phát hiện kịp thời và xử lý nghiêm minh những cán bộ có chức, có quyền cố ý làm sai lệch nội dung, tính chất, mức độ tác hại của sai phạm trong quá trình kiểm tra dấu hiệu vi phạm và xử lý kỷ luật trong Đảng.
Bốn là, phối hợp chặt chẽ với cơ quan thanh tra, điều tra, tổ chức cán bộ nắm tình hình, kịp thời phát hiện các biểu hiện, hành vi vi phạm chuẩn mực đạo đức, quy định của Đảng, của Pháp luật, quy định hành chính… để chủ động kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm, đề nghị xem xét hoặc xem xét, thi hành kỷ luật của Đảng đảm bảo công minh, chính xác, kịp thời nhằm cảnh tỉnh, răn đe, ngăn chặn các hành vi vi phạm kỷ luật Đảng của tổ chức đảng, đảng viên.
Tóm lại, việc thiếu công minh, chính xác, kịp thời trong thi hành kỷ luật của Đảng làm giảm tác dụng giáo dục tổ chức đảng, đảng viên, gây dư luận xấu trong Đảng cũng như quần chúng, làm giảm lòng tin của quần chúng vào sự lãnh đạo của Đảng. Để đảm bảo tính công minh, chính xác, kịp thời trong thi hành kỷ luật của Đảng, trước hết là trách nhiệm của cấp ủy, ủy ban kiểm tra và đội ngũ cán bộ kiểm tra các cấp trong việc kiểm tra, xem xét và quyết định thi hành kỷ luật, đồng thời đó cũng là trách nhiệm của mọi cán bộ, đảng viên và quần chúng trong việc nâng cao tính chiến đấu, phát huy nguyên tắc tự phê bình và phê bình; mở rộng dân chủ, nêu cao trách nhiệm xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh.